نیلوفر ایرانی

پرچم های ایران از آغاز

در ابتدا بایسته است به چند نکته اشاره کنیم:

۱- عکس هایی که از درفش های ایران آورده شده است لزوماً در کل دوران مشخص شده جاری نبوده اند و شاید متعلق به یک دوره ی خاص از آن دوران باشند.

۲- برخی از درفش ها از روی گفته ها و منابع تاریخی بازسازی شده اند و شاید درفش ها به همین شکلی که در عکس ها تصویر شده اند، وجود نداشتند(برای مثال درفش اشکانیان).


دوره اساطیری

در داستان های کهن ایرانی آمده است که کاوه آهنگر در برابر ظلم ضحاک تازی قیام کرد و پیش بند چرمی خود را بر سر چوبی گذاشت و این پیش بند چرمی نماد آن قیام بزرگ شد. فریدون فرمان داد تا پاره چرم پیش‌بند کاوه را با جوهرات آراستند و نمادی برای ایران زمین شد.

درفش کاویانی(بر اساس آنچه در اسطوره ها بیان شده است)، نمادی از کاوه آهنگر و فریدون

 

بعد ها در دوران ساسانی به نظر می رسد با ایده گیری از آن داستان های کهن، درفش کاویان مورد توجه قرار گرفت و شهرت درفش کاویانی در دوران ساسانی بسیار زیاد است. بر اساس گفته مورخان درفش کاویانی به صورت زیر بوده است:

درفش کاویانی

 

دوره هخامنشیان

از دوره کوروش بزرگ درفش هایی یافت شده است که با عقاب و یا شاهین تزیین داده می شده است. گویا کوروش در جنگ ها از این نماد به عنوان درفش بهره می برده است. اشاره به درفشی با عقاب زرین در کوروش نامه گزنفون (دفتر هفتم، بخش یکم)  به چشم می خورد.

درفش کوروش بزرگ

 

اما از دوره هخامنشیان یک اثر بسیار جالب بدست آمده است. فروهر با رنگ های سبز سفید و قرمز که امروز در موزه لوور نگه داری می شود. این موضوع شاید به ما نشان دهد که سه رنگ سبز، سفید و قرمز از هزاران سال پیش در سرزمینی که امروز به نام ایران می شناسیم، جای داشته است.

 

فروهر آراسته با رنگ های سبز ، سفید، قرمز در موزه لوور

 

جالب آنکه آثاری از نشان «شیر و خورشید» که بعد ها نشانی بسیار محبوب و رایج در پرچم های ایران شد؛ از این دوره بدست آمده است. گرچه برخی معتقدند شیر و خورشید ریشه ای مغولی دارد اما در موزه آرمیتاژ لنین گراد، برگه ای از سده  چهارم پیش از زایش مسیح (نزدیک ۲۴۰۰ سال پیش) نگهداری می شود که شیر و خورشید به طور واضح نگاشته شده است. در این برگه، خشایارشا یا اردشیر دوم در حال نیایش و ستایش اناهیتا که سوار بر شیر است، نشان داده می شود.

برخی از پژوهش گران معتقدند در زمان های دور، خورشید نشان نيروي شگفت انگيز خداوند بود و شير هم به طور کلی نشانی از قدرت بوده است. البته از معنای ستاره شناسی و علمی آن هم نباید بگذریم که بیشتر به استفاده آن در دوران اسلامی مرتبط است که درباره آن صحبت خواهیم کرد. ممکن است با تأثیرات تمدن های گوناگون آن هم در طول هزاران سال، این نشان در پرچم ایران آمده باشد.

 

دوره اشکانیان

در زمان اشکانیان پرچمی استفاده می‌شد که به خورشید مزین بوده‌است. گفته می شود دسته‌های هزار تایی ارتش اشکانی نیز دارای پرچمی ابریشمی مزین به اژدها بودند.

نباید فراموش کنیم که ممکن است اژدها نامیدن نماد موجود در این درفش ها از روی اشتباه رویدادنگاران بیگانه باشد. به کار گیری موجودات اسطوره ای از دیر باز در آثار هنری ایرانیان به چشم می خورد. در ادامه این نوشتار به نشانی در دوران ساسانی که احتمالا نمادی از سیمرغ بوده است، اشاراتی می کنیم.

 

 

دوره ساسانیان

همان طور که اشاره شد در دوران ساسانی درفش کاویانی به عنوان نماد رسمی کشور استفاده می شده است. به نظر می رسد با ایده گیری از آن داستان های کهن ایرانی، درفش کاویان مورد توجه قرار گرفت.

البته نمادها و نشان های دیگری هم از دوران ساسانی یافت شده است که می توان به نشان زیر اشاره کرد:

این نشان یاد آور سیمرغ در افسانه ها و اسطوره های ایرانی است و به عقیده برخی از پژوهشگران، این نشان با رویکرد نمادی از سیمرغ مورد توجه ساسانیان بوده است.

 

بعد از حمله اعراب به ایران تا دو قرن حکومت مستقلی در ایران وجود نداشت. در این دوره قیام های زیادی شد که از مهم ترین آنها می توان به قیام ابومسلم خراسانی و بابک خرمدین اشاره کرد. نماد پیروان ابومسلم سیاه و نماد پیروان بابک سرخ بوده است. اما بعد ها حکومت های زیادی در ایران بوجود آمدند اما به علت زیاد بودن تعداد حکومت ها و از طرفی نبود اطلاعات دقیق از درفش های رسمی آن روزگاران، از بررسی آنها صرف نظر می کنیم.


 

دوره صفویه

به نظر می رسد در دوران صفویه برای اولین بار، نماد «شیر و خورشید» به طور رسمی وارد پرچم ایران شد. در این میان دو موضوع نقش کلیدی داشتند؛ یکی ارزش های دینی و دیگری ارزش های ایرانی.

گفته می شود خورشید سمبل «جمشید» و شیر سمبل «امام علی(ع)» بود. به گفته افسانه نجم‌آبادی - استاد دانشگاه هاوارد - خورشید علاوه بر استعاره بر جمشید، دو معنای استعاره‌ای دیگر نیز برای صفویان داشته‌است. مفهوم زمان بر مبنای گاهشماری خورشیدی که جدا از گاهشماری قمری بود و همچنین معنای ستاره‌ بینی و دخالت کیهان در تقدیر و تعبیری که ستاره ‌بینی از حالت نجومی شیر در صورت فلکی خورشید (اسد) داشت.

صورت فلکی شیر نیز خوش یمن ترین جایگاه خورشید بوده‌است. بنابراین نشان شیر و خورشید دو جفت آسمانی و زمینی را به هم پیوند می‌داد.

البته تفاسیر دیگری هم از این نشان شده است. به طور کلی به نظر می رسد این نشان هم رویکردی ملی و هم رویکردی مذهبی داشته است و به نظر می رسد با تأثیرات تمدن های گوناگون آن هم در طول هزاران سال، این نشان در پرچم ایران آمده باشد.

 اما در دوران صفویه تنها یک پرچم هم مرسوم نبوده است و پرچم های دیگری هم از این دوران به جا مانده است. از آن دوران به بعد شیر و خورشید نمادی رایج در پرچم های ایران شد و تا دوران معاصر هم ادامه داشت. اما چنین می نماید که برداشتی که در زمان های گوناگون از این نماد شد متفاوت بود.

 

دوره قاجار و پهلوی

به نظر می رسد در ابتدای دوره قاجار هنوز رویکرد به شیر و خورشید هم رویکرد ملی  و هم رویکرد مذهبی بود. در دوران قاجار بود که در دست شیر، شمشیری به نماد از ذوالفقار قرار گرفت. از دیگر تغییرات بارزی که در دوران قاجار بوقوع پیوست افزودن یال به شیر بود. شیرهای ایرانی چه نر و چه ماده، بی یال بوده‌اند نه همچون شیرهای آفریقا که نرهایشان یالدار و ماده شان بی یالست.

اما به نظر می رسد رفته رفته رویکرد مذهبی به این نشان جای خودش را به رویکردی ملی گرایانه داد و البته رفته رفته تبدیل به یک نشان شاهنشاهی شد. در دوران ناصرالدین سه رنگ سبز، سفید، قرمز به عنوان رسمی مورد استفاده قرار گرفت (که البته گویا امیر کبیر هم در این موضوع نقش داشته است). اینکه این سه رنگ با چه تعبیری در آن زمان انتخاب شده‌است محل اختلاف نظر است. ولی  انتخاب رنگهای سبز و سفید بی ارتباط با سنت‌های شیعی و اسلامی نبوده و قرمز نشان دهنده قدرت نظامی بوده‌است. بعدها نشان پرچم تعبیری منطقی بدین صورت یافت که رنگ سبز به عنوان نشان اسلام، رنگ سفید نشان صلح و قرمز نشان رشادت است. این ترسیم پرچم تا زمان انقلاب مشروطیت ادامه پیدا می‌کند. در دوران پهلوی تقریبا پرچم ایران به همان شکل باقی ماند. در دوره رضا خان همان پرچم مشروطه حفظ شد.

پرچم ایران در دوران ناصرالدین شاه، مشروطیت و پهلوی

 

مدتی از دوره محمدرضا پهلوی، ایران دارای سه پرچم رسمی بوده‌است. «پرچم ملی» که فقط دارای سه قسمت مساوی به رنگ سبز، سفید و سرخ بود. «پرچم دولتی» که تنها تفاوت آن با پرچم ملی در نقش شیر و خورشید آن بود و مخصوص ادارات و دستگاه‌های دولتی و روابــط خارجی بود و در نهایت «پرچم سلطنتی» که به رنگ آبی آسمانی بوده و در گوشه سمت چپ آن تاج پهلوی نقش شده بود. به طور کلی باید بپذیریم که در دوره پهلوی بینشی که نسبت به شیر و خورشید ایجاد شد بیشتر به نمادی برای شاهنشاهی محدود می شد. اما در سال ۱۳۸۴ مجلس شورای اسلامی در قسمت تحقيقات مجلس با بررسی های تاريخی، نشان شير و خورشيد را يك نماد ملی و ايرانی ناميد و در طی گزارشی كه در روزنامه آفتاب يزد انتشار يافت آنرا بی ارتباط به نشان شاهنشاهی ايران دانست.

 

جمهوری اسلامی

 

پرچم دوره دولت مهندس بازرگان


در اصل هجدهم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران مصوب سال ۱۳۵۸ (۱۹۷۹ میلادی) در مورد پرچم ایران به تفصیل سخن آمده است. پرچم جمهوری اسلامی از سه رنگ سبز(نماد اسلام)، سفید(نماد صلح و دوستی) و سرخ(نماد خون شهیدان و رشادت) تشکیل می‌شود و نشان جمهوری اسلامی در وسط آن قرار دارد. این نشان بیان‌گر «الله» و شعار «لا اله الا الله» و نمایشگر لاله که سمبل خون شهید است به رنگ قرمز در میان پرچم و روی رنگ سفید قرار گرفته‌است. همچنین ۲۲ «الله‌اکبر» به رنگ سفید و به نشانه پیروزی انقلاب در روز ۲۲ بهمن، در حاشیه پایین رنگ سبز و حاشیه بالای رنگ قرمز با خط بنایی (یعنی همان خطی که شعار الله اکبر را بر مناره‌های مساجد اسلامی نقش می‌کند) نوشته شده‌است.


یاری نامه ها:

پایگاه پژوهشی آریا بوم

وبگاه رسمی مرکز اسناد ومدارک میراث فرهنگی

مقاله کاوه فرخ،August 14th, 2009

عنایت‌الله شکیباپور. اطلاعات عمومی. کتابفروشی اشراقی.

Shahbazi, A. Shapur. Flags. Encyclopedia Iranica. Osprey Publishing, 2001

Najmabadi, ‎Afsaneh. In Gender and sexual anxieties of Iranian Modernity. University of California Press, 2005

...مسئولین دانشگاه حمایت خاصی از این کار نکردند و این نماهنگ صرفا نتیجه تلاش خود اعضای دانشجوی کانون بود. این نماهنگ مورد استقبال دوستانم در انجمن علمی دانشجویان تاریخ دانشگاه تهران هم قرار گرفت و برای یکی از همایش ها در نظر گرفته شد...

مشاهده بخشی از این نماهنگ:

اطلاعات بیشتر: سرای شادی ها